Astma-COPD.nl

Alles over Astma & COPD

Astma-COPD.nl

Interview Inhalatie Corticosteroïden Vragenlijst (ICQ)

18 september 2015

Prof. dr. van der Molen

Prof. dr. van der Molen

Interview met professor dr. Thys van der Molen, hoogleraar huisartsengeneeskunde RU Groningen. Professor Van der Molen is sinds 2005 hoogleraar Huisartsgeneeskunde en richt zich in het bijzonder op de behandeling van chronische longziekten in de huisartspraktijk.

Het onderzoek van Van der Molen richt zich op de zorg voor patiënten met astma en COPD. Om inzicht te verkrijgen in de effecten van een behandelingsstrategie heeft hij onder meer vragenlijsten ontwikkeld over ‘health status’ bij COPD en over bijwerkingen van inhalatiecorticosteroiden (ICQ). Deze vragenlijsten zijn nu internationaal in gebruik. November 2010.

De Inhalatie Corticosteroïden Questionnaire (ICQ)

Astma en copd zijn veel voorkomende aandoeningen van de longen. Veel gebruikte geneesmiddelen zijn de middelen die de ontstoken luchtwegen tot rust brengen. Deze middelen worden per inhalator ingenomen en heten dan ook inhalatie corticosteroïden. Vaak afgekort tot ICS. Sinds de komst van deze middelen zijn de klachten van astma-patiënten sterk verminderd. Deze middelen zijn gewoonlijk effectief en veilig. Een patiënt die zich goed aan de medicatie houdt gaat zich een stuk beter voelen. Maar elk werkzaam geneesmiddel heeft ook ongewenste werkingen. Dat noemen we dan bijwerkingen. Prof Van der Molen deed uitgebreid onderzoek naar de bijwerkingen van deze geneesmiddelen. Hij heeft er een standaard vragenlijst voor gemaakt die bekend staat als de Inhalatie Corticosteroïden Questionnaire, afgekort ICQ.

Wij vroegen Prof. Van der Molen naar de meest voorkomende bijwerkingen van deze groep geneesmiddelen en wat je eraan kunt doen om die klachten tot een minimum te beperken.

Professor Van der Molen, uit allerlei publicaties blijkt dat u enthousiast bent over deze geneesmiddelen, maar toch wilde u de bijwerkingen in kaart brengen. Wat was uw motief hiervoor?

Inhalatie corticosteroïden worden ontzettend vaak gebruikt, maar er wordt zelden onderzoek gedaan naar de bijwerkingen. We zijn terughoudend op dit onderwerp. Niet alleen de farmaceutische industrie hoort niet graag over bijwerkingen, ook de arts wordt er liever niet mee geconfronteerd. De huisarts die deze patienten het vaakst ziet, heeft het druk en gaat er liever niet op in, want dat kost hem extra tijd. Mijn motief is om niet alleen de bijwerkingen te bestuderen en te beschrijven, maar ook vooral de vraag te stellen of we er iets mee kunnen. Stel, een kind begint deze middelen te gebruiken. Het kan wel zijn dat dit kind deze middelen tot z’n tachtigste blijft gebruiken. Wat kan die patient verwachten aan bijwerkingen? En hoe kunnen we die bijwerkingen voorkomen? Dat zijn de vragen die aan de orde zijn. En daarom de vragenlijst.

Welke bijwerkingen springen er het meeste uit? Waar klaagt de patient het meeste over?

Dat hangt af van de vorm van inhaleren en de dosering. Het eerste waar de mensen meteen al over klagen zijn keelproblemen: moeilijk slikken en stemproblemen. Dat heeft te maken met het feit dat het geneesmiddel voordat het de longen bereikt gedeeltelijk al in de keel blijft zitten. Mensen die de hele dag hun stem gebruiken, zoals leraren of zangers, die stoppen meteen weer met de behandeling als deze ongewenste werking zich voordoet.

Wat is eraan te doen om deze bijwerkingen tot een minimum te beperken?

Er zijn twee belangrijke dingen te noemen. Van groot belang is om zo laag mogelijk te doseren en toch nog effect te hebben. Dat kan vaak heel succesvol zijn. Begin met een lage dosering en kijk wat het doet. 70 tot 80% van de mensen reageert goed op een lage dosering. Dan moet je het vooral zo laten. Je kunt de bijwerkingen goed in de gaten houden door de patient een vragenlijst te laten invullen zoals de ICQ. Zo’n vragenlijst is echt belangrijk voor de patienten. De patient durft het soms namelijk niet te zeggen als er bijwerkingen zijn of de arts vraagt er niet genoeg naar.

Op lange termijn kunnen patiënten die deze medicijnen jarenlang gebruiken ook last krijgen van hun ogen, huid of gebit.

Alle inhalatie corticosteroïden werken effectief, maar zijn er wel verschillen tussen?

Een dosis aerosol met voorzetkamer is in principe beter dan een poederinhalator, maar dat willen de meeste volwassenen niet. Ook hebben we recent het verschil onderzocht tussen twee geneesmiddelen . Eén daarvan was een zogenaamde pro-drug. Dat wil zeggen dat het pas in de longen echt actief wordt. In de longen is een enzym aanwezig dat de pro-drug omzet in het werkzame geneesmiddel. Er blijft ook een klein beetje achter in de keel, maar dat is heel weinig. Dat heeft het theoretische voordeel dat er minder lokale bijwerkingen zouden zijn. We hebben dit ook in de praktijk onderzocht.

In een zeer recent artikel in Respiratory Medicine beschrijven we dit onderzoek waarin we deze twee geneesmiddelen vergelijken op kwaliteit van leven en door de patient zelf gerapporteerde bijwerkingen.

Er blijken aanzienlijke verschillen te bestaan tussen de een en de ander. De vragenlijst (de ICQ) blijkt goed te functioneren. Het theoretische concept van de pro-drug werkt in de praktijk. Je kunt dus een produkt maken dat de scherpe kantjes van deze stoffen eraf haalt. Dit lijkt nu heel eenvoudig, maar hier zit natuurlijk een enorme hoeveelheid werk achter in de research.

Hoe kom je er als huisarts achter dat de mensen lastige bijwerkingen hebben?

Dat is niet zo eenvoudig. Als je er niet naar vraagt, gaan de mensen er niet over praten. Patiënten verzwijgen zelfs vaak dat ze het middel helemaal niet meer gebruiken! De dokter vraagt dan: “hoe gaat het met u?” waarna de patiënt zegt “goed” terwijl het in werkelijkheid slecht gaat omdat hij is gestopt met de medicijnen vanwege bijwerkingen. Er zijn patiënten die denken dat de dokter het fijn vindt als ze de geneesmiddelen ophalen en verder niet zeuren.

Dokters schatten de kwaliteit van leven van een patiënt ook altijd veel beter in dan dat die kwaliteit is. Met de vragenlijst maak je de kwaliteit van leven objectief: een patiënt zal een vragenlijst vandaag net zo invullen als over twee weken. De vragenlijst is een precisie-instrument. Gebruik je die niet, dan kom je er vaak niet achter hoe het nou echt met de patiënt gaat.

Kan iedereen de ICQ gebruiken?

De ICQ-vragenlijst wordt nu in heel Nederland gebruikt. Daar zijn boekjes van gemaakt die nu overal liggen. Een PDF-versie kunt u hier bekijken. De Clinical COPD-Questionaire wordt ook heel veel gebruikt in Nederland.

Groningen/Rotterdam, november 2010